X
تبلیغات
جدال قدیم و جدید

چهار : دیباچه های بر ترجمه های شهریار ماکیاوللی

 

از زمانی که رسالۀ شهریار ماکیاوللی نخستین بار توسط محمود محمود به فارسی برگرانده شده، بیش از هفت دهه گذشته است. این نخستین ترجمه به سال 1311 انتشار پیدا کرده واز آن پس نیز در 1324 تجدید چاپ شده است.[1] محمود محمود بر ترجمۀ خود دیباچه ای را نیز افزوده که حاوی اطلاعاتی دربارۀ تاریخ ایتالیا و فلورانس، زندگی و نوشته های ماکیاوللی، و خلاصه ای از اندیشۀ سیاسی اوست. در این صفحات در مواردی مطالبی سودمند برای خوانندۀ آن زمان آمده است، اما اطلاعات نادرست نیز در آن ها اندک نیست. مترجمان و نویسندگان پس از او نیز برخی از همین مطالب را تکرار کرده اند. محمود محمود در مقایسه ای میان رسالۀ شهریار و گفتارها می نویسد که کتاب دیگر ماکیاوللی «دستور یا اندرزی برای مملکت داری موسوم به دسکورسی – مباحث – است. در حقیقت، کتاب اولی را می توان یک قسمت از موضوع این کتاب فرض نمود.» (محمود محمود، ص. 9) مترجم دوم شهریار نیز در مقدمه ای بر ویراست نخست، در مجموع به نقل از نویسنده ای امریکایی، که مقدمه ای بر ترجمۀ انگلیسی برخی نوشته های ماکیاوللی نوشته، اما با اجتهاد خود، ضمن برخی مطالب پراکنده، همین توضیح را آورده و نوشته است که شهریار «برکشیده ای است از کتاب بزرگ تر و اصیل تر (کذا!) وی، یعنی گفتارها، یا حاشیه ای بر آن!» (آشوری2، ص. 29)[2] بدیهی است که این عبارت معنایی ندارد، زیرا اگر نوشته ای خلاصه ای از اثری بزرگ تر باشد، نمی تواند حاشیه ای بر آن باشد. همین مترجم در ویراست دوم به نادرست بودن این اجتهاد پی برده و در بازنویسی، مقدمه آن را به این صورت آورده است : «اگرچه نامداریِ ماکیاوللی به سبب کتاب شهریار است، اما باید یادآور شد که کتابِ اصلیِ وی، که بیانگر بنیادهایِ نظریِ وی در بابِ ماهیتِ دولت و سیاست است، گفتارهاست.» (آشوری3، ص. 31) اگرچه این بیان دربارۀ گفتارها به واقعیت نزدیک تر است، اما نسبت پیچیدۀ میان دو رساله را روشن نمی کند. شهریار رساله ای دربارۀ نظام های سلطنتی است، در حالی که گفتارها ، بیشتر – اما نه به انحصار – دربارۀ نظام های جمهوری بحث می کند، هم چنان که بنیادهای نظری اندیشۀ سیاسی ماکیاوللی در هر دو رساله آمده است.

عمدۀ مطالبی که در دیباچۀ محمود محمود آمده، خلاصه ای از سخنان نه چندان درستی است که در یک سده پیش دربارۀ ماکیاوللی گفته می شد، و بویژه در نوشته های انگلیسی آمده است. یکی از این سخنان نادرست نسبت دادن این اصل به اوست که «هدف وسیله را توجیه می کند»، که در هیچ یک از رساله های ماکیاوللی نیامده است، و بیشتر نویسندگان یسوعی به او نسبت داده اند، اما شگفت این که خود آنان در دفاع از منافع دربار پاپ و مذهب کاتولیکی ، درعمل به آن تردیدی به خود راه نمی داده اند. محمود محمود، به نقل از نویسندگان شرح حال ماکیاوللی، او را مردی شریف و میهن دوست می داند، اما در عین حال نمی تواند تعارض میان میهن دوستی و نیک فطرتی ماکیاوللی با اندرزهای پرمکر و حیلۀ او به جاه طلبان را دریابد. او، در دیباچۀ خود، ماکیاوللی را مردی «خوش قلب و نیک فطرت» دانسته و اظهار شگفتی کرده است که رجلی مانند او توانسته است «تمام راه های پرمکر و حیلۀ سیاست را به این صراحت لهجه بیان نموده و اصول جاه طلبی و وسائل رسیدن به آن را بدون ملاحظات اخلاقی تعلیم دهد و واضح بگوید : "نیل به مقصود اتخاذ هر نوع وسائل را مشروع می کند". این عقیده یک حربۀ بُرنده به دست مردان جاه طلب و سفاک می دهد که برای رسیدن به مقصود اتخاذ هر نوع وسائل را مشروع بدانند. با تمام این ها طرفداران ماکیاوللی اظهار می دارند ماکیاوللی از آن وطن پرستان با ایمان است که در عصر خود کمتر یا این که هیچ نظیر نداشته.» (محمود محمود، ص. 12-13)

به درستی نمی دانیم که چرا محمود محمود به فکر ترجمۀ رسالۀ شهریار افتاده است، اما از توضیحی که در مقدمه بر ترجمۀ خود آورده، و با توجه به دیدگاه سیاسی او در تدوین تاریخ معاصر ایران، که رد پای توطئۀ سیاست انگلستان را در همۀ اتفاقات ایران می دید، به نظر می رسد که هدف او از این ترجمه افشای رموز سیاست مبتنی بر قدرت انگلیسی بوده است. محمود محمود، پس از شرحی از اهمیت اندیشۀ سیاسی ماکیاوللی، و این که هر کسی «با مطالعۀ دقیقی در سیاست های فعلی دول بزرگ اروپا ... اذعان» خواهد کرد که او از مردان بزرگ جهان بوده است، می نویسد : «تاریخ سیاست خارجی ایران را در یک صد و سی سالۀ اخیر در نظر بگیرید، آن را به دقت مطالعه کنید، رفتار و مناسبات و معاملات دول معظم همجوار را با ایران در این مدت، یعنی از سال 1800 که سال رسالت سر جان ملکم به دربار فتح علی شاه است، تا عصر حاضر تحت دقت قرار دهید، ملاحظه خواهید نمود در تمام مناسبات خود با دولت ایران نکته ای از نکات دستور این شخص تاریخی فروگذار نکرده اند.» (محمود محمود، ص. 15) وسوسۀ پیدا کردن رد پای توطئۀ انگلستان در همۀ اتفاقات تاریخ ایران موجب شده است که محمود محمود نفهمد که استعمار انگلستان ربطی به آن وجه از اندیشۀ سیاسی ماکیاوللی، که او گمان می کرد استعمار انگلستان به آن عمل می کند، نداشت، بلکه سبب این که در دهه هایی، ایران به لعبتکی در دست لعبت بازان روسی و انگلیسی تبدیل شد، این بود که ایرانیان دیانت و معنویت و اخلاق در سیاست می آمیختند و از سیاست بی خبر بودند. سده ها پیش از آمدن سر جان ملکم انگلیسی به دربار فتح علی شاه که کانون شعر و ادبیات مبتذل و دین عجایز بود، در آغاز کار صفویان، شاه اسماعیل، در چالدران، در توهم این بود که با شمشیر مردانگی بر توپ های نامردانۀ ترکان عثمانی پیروز خواهد شد. این همان زمانی است که ماکیاوللی در سرشت مناسبات سیاسی جدید تأمل می کرد، اما معلم علم سیاست ایرانیان، پنج سده پس از آن، حمید عنایت بود که گویا می خواست ماکیاوللی را اخلاق درمانی کند. ماکیاوللی، به خلاف آن چه در نوشته های ایرانی در صورت ساده شدۀ آن به تکرار گفته اند، سیاست را از اخلاق و دین جدا نکرد، بلکه در نسبت پیچیدۀ آن دو تأمل کرد. به عنوان مثال، او بر آن بود که در رم باستان، و نیز در ایتالیای زمان او، سیاست آنان عین دیانت بوده است. در حالی که رُمیان دینی داشتند که آنان را به کسب افتخار و پیروزی سوق می داد، مسیحیت کلیسایی ، ایتالیاییان را به بی اعتنایی به امور دنیا رانده و دنیا و سیاست آنان را به تباهی کشانده است. خاستگاه دخالت دستگاه کلیسا و دربار پاپ در امر سیاست، که به گفتۀ ماکیاوللی نه توانایی آن را داشت که قدرتی مرکزی در ایتالیا ایجاد کند و نه به کسی اجازه می داد که ایتالیا را متحد کند، سیاستی که به بهانۀ دفاع از کیان مسیحیت دنبال می شد، در نظر ماکیاوللی، جز کوششی برای تأمین منافع ارباب کلیسا و پاپ و درباریان او نبود. اندیشۀ سیاسی ماکیاوللی کوششی برای توضیح این مناسبات پیچیده است تا ورای ظاهر مناسباتی که پردۀ منافع خصوصی بر آن ها کشیده شده، بتوان مصالح «ملی» ایتالیا را دریافت. اندیشۀ سیاسی او از این حیث آغاز اندیشۀ سیاسی جدید است که توانست منطق مناسبات قدرت در ایتالیا را در نظام مناسبات میان دولت های اروپایی زمان خود به عنوان نظام منطق هر رابطۀ قدرتی توضیح دهد.

ماکیاوللی آغاز اندیشۀ سیاسی جدید و مرحله ای مهم در بسط آن است که برای فهم منطق مناسبات دوران جدید نمی توان آن را نفهمید. با نفهمیدن این نظریه، نظریه ای اساسی برای فهم مناسبات قدرت در دنیای جدید، که انحطاط را امری درونی می داند، و البته نظریۀ مخالف آن، که رابطۀ انسان و ابلیس را سرمشق مناسبات قدرت می داند، در سراشیب افسانه بافی از نوع ادوارد سعید سقوط می کنیم. محمود محمود از پیشگامان تدوین نظریۀ توطئه در ایران بود، سخت به آن نظریه اعتقاد داشت، و شیشۀ کبود این نظریه مانع از آن می شد که تاریخ انحطاط ایران و آماده شدن زمینه های درونی برقراری مناسبات نابرابر را تدوین کند. محمود محمود، در ادامۀ فقره ای که نقل کردم، می نویسد : «همسایۀ جنوبی ما بیست و پنج سال ما را با دولت روس برای حفظ هندوستان خود به جنگ مشغول داشت تا کاملاً خسته و فرسوده شده از هر حیث کوچک شدیم. بیست و پنج سال هم ما را به کشمش با خود سرگرم نمود، همین که زمین گیر شدیم، آن وقت، گرفتن امتیازات شروع گردید، که خود یک دستور جداگانه از اصول سیاست مکیاویلیزم می باشد. نظایر آن را در صفحات کتاب شهریار مکرر خواهید دید.» (محمود محمود، ص. 15-16) محمود محمود، مانند همۀ هواداران نظریۀ توطئه، که تصور روشنی از علت و معلول ندارند، گمان می کرد چون «آنان» ما را مشغول داشتند، «ما» کوچک شدیم. گفتن عبارت هایی از سنخ «... مشغول داشتند» و «... سرگرم نمودند» ، سیاست نیست، در رسالۀ شهریار هم در این باره چیزی نیامده است. جای شگفتی است که محمود محمود، مانند بسیاری از مترجمان ایرانی، کتابی را ترجمه کرده که نفهمیده است. توصیف عامل بیرونی و توسل به اغوای ابلیسی در بیرون، برای توجیه أعمال بد سیاست نیست، بلکه نظریۀ توطئه است تا حجابی بر عوامل درونی انحطاط یک کشور باشد. دلیل این که عاملان سیاست انگلستان و روسیه می توانستند بر سر رجال دربار تهران کلاه بگذارند، جز این نبود که مردم ایران عوام، شاه احمق، و درباریان او شاعران و نمایندگان دین عجایز بودند و سیاست نمی دانستند. ماکیاوللی زمانی رسالۀ خود را می نوشت که ایتالیا میدان پیکار قدرت های بیگانه و بخش هایی از خاک آن در اشغال آنان بود، اما او رساله ای اخلاقی برای نفرین فرانسه و اسپانیا ننوشت؛ وضع ایتالیا را از دورن تحلیل کرد. نظریه های توطئه، استعمار و ... نظریه هایی در سیاست نیستند؛ بلکه تعمیم نظریۀ دینی وسوسه های  ابلیس به قلمرو مناسباتی است که برای تحلیل آن باید منطق متفاوتی را به کار برد.

باری، اگر محمود محمود رسالۀ شهریار را برای افشا کردن عملکرد استعمار انگلستان ترجمه کرده، به خطا رفته است. شهریار رساله ای در سیاست است نه بحثی دربارۀ وسوسه های ابلیس. اگر در دربار فتح علی شاه، به جای نفرین به ابلیس، تصوری از سیاست و ماهیت قدرت پیدا کرده بودند، سیاست استعماری جزیره ای در شش هزار کیلومتری ایران، در این کشور کارگر نمی شد. همسایۀ جنوبی و شمالی ایران از این حیث توانستند بر سر رجال دربار تهران کلاه بگذارند که آنان کلاه داری نمی دانستند و نمی توانستند. در همان زمان، عباس میرزا، ولی عهد فتح علی شاه، در دارالسلطنۀ تبریز دستور داد گزارش راهب یسوعی دربارۀ سقوط اصفهان را با عنوان عبرت نامۀ به فارسی ترجمه کنند تا عوامل درونی انحطاط ایران شناخته شود، که خواننده ای نداشت.

در مقدمۀ مترجم توضیح داده نشده است که مبنای برگردان فارسی رسالۀ شهریار کدام ترجمۀ انگلیسی بوده است. در نخستین دهه های سدۀ بیستم، در زبان انگلیسی ترجمه های چندان معتبری از نوشته های ماکیاوللی وجود نداشت و پژوهش در اندیشۀ سیاسی او نیز پیشرفت چندانی نکرده بود. زبان فارسی هشتاد سال پیش نیز هنوز برای ترجمۀ نوشته های اندیشۀ سیاسی جدید چندان مناسب نبود. از اینرو، زبان و شیوۀ ترجمۀ محمود محمود ایرادهای آن زمان را دارد؛ مترادف های عربی و فارسی را به تکرار می آورد، در موارد بسیاری ترجمۀ دقیق متن اساس به توضیح شرح الاسمی تبدیل می شود، یعنی ترجمۀ او نوعی پارافراز متن است، و از نظر بسیاری از معادل ها از دقت کافی برخوردار نیست. وانگهی، مترجم تفسیرها را نمی شناسد و، چنان که گفتم، با توجه به شهرت نویسندۀ به تدوین ایدئولوژی ماکیاولیستی یعنی به دلایل عقیدتی ترجمه می کند. البته، این ترجمه در زمان خود گامی برای انتقال اندیشۀ سیاسی جدید بود و بدیهی است که ایرادهای بسیاری دارد، اما در مواردی مزیت هایی نیز نسبت به ترجمه های بعدی دارد. محمود محمود اهل تتبعات ادبی نبود و کوشش کرده است متن را با توجه به امکانات زبان رایج و تلقی ایرانیان در سده ای پیش از ترجمۀ انگلیسی به فارسی برگرداند. از اینرو، او واژه ها را همچون ابزاری برای انتقال مطلب به کار گرفته و اجازه نداده است واژه ها چنان استقلالی نسبت به اندیشه پیدا کنند که بر جوهر اندیشه چیره شوند.

در بخش دیگری دربارۀ برخی از نمونه های ترجمۀ محمود محمود بحث خواهم کرد؛ پیش از آن اشاره ای به برخی از مطالب دیباچۀ آشوری بر ترجمۀ شهریار می کنم. در دیباچۀ ترجمۀ شهریار نخست خلاصه ای از مطالب دانشنامۀ بریتانیکا دربارۀ شرح احوال و آثار ماکیاوللی آمده که اهمیتی ندارد. ترجمه با دیباچۀ دومی نیز آراسته شده که برگرفته از مقدمه ای از ترجمۀ انگلیسی کتاب است که گویا می بایست شرحی از اندیشۀ سیاسی در آن بیاید. این دیباچه نمونه ای از نوشته ای فارسی دربارۀ یک بحث مهم تاریخ اندیشه در اروپاست، یعنی انباشته از کلی گویی هایی است که ربطی به مباحث اصلی اندیشۀ سیاسی ماکیاوللی ندارد، به لحاظ نگارشی، سخت فاقد انسجام است و از آن جا که نویسندۀ امریکایی، که عمدۀ مطالب از مقدمۀ او برگرفته شده، نمی دانسته مباحث اصلی اندیشۀ سیاسی ماکیاوللی کدام ها هستند، مترجم نکته هایی بی ربط را در کنار هم آورده و هیچ مطلب سودمندی نگفته است. وقتی مترجمی کتابی را ترجمه می کند، می تواند مقدمه ای بر آن ننویسد، بویژه اگر تصور کند که خواننده آشنایی هایی با مطلب دارد. به عنوان مثال، در ویرایش دوم ترجمه، می شد فرض را بر این گرفت که رسالۀ کوتاه اما کمابیش مهم اسکنیر برای آشنایی با ماکیاوللی کافی بوده و خواننده می تواند با آن مقدمات به متن اثر مراجعه کند. اما آن گاه که مترجم به معرفی اثر و نویسندۀ آن خطر می کند، اصل بر این است که به مطالبی اشاره کند که خواننده را کمابیش از مراجعه به اثری دیگری بی نیاز کند. لرنر، که مقدمه ای بر ترجمۀ انگلیسی دو رساله از ماکیاوللی نوشته، پنجاه سال پیش، استاد مطالعات امریکایی در دانشگاهی در ایالات متحده بوده و در مقالۀ خود نیز رطب و یابس را به هم بافته و حتی اطلاعات غلطی نیز به خواننده داده است که من پائین تر به یک نمونه از آن شاره خواهم کرد.

دیباچۀ دوم، با عنوان «ماکیاوللی و جایگاه او در اندیشه یِ سیاسی»، با توضیحی دربارۀ ماکیاولیسم آغاز می شود و مترجم با اشاره ای به این که اثر مهم ماکیاوللی گفتارهاست، به خلاف آن چه پیشتر نوشته بود و من بالاتر نقل کردم، می نویسد : «کتاب شهریار نیز از نظر شکل تازگی ندارد، بلکه پیش از آن کتاب های بسیار به صورت اندرزنامه ها و سیاستنامه ها ... می نوشته اند، اما سترگی اندیشۀ ماکیاوللی ... در آن است که او خود را از پیشداوری های اخلاقی قرون وسطایی درباره یِ رفتار سیاسی رها کرده و با جسارتی بی مانند چشم به واقعیت رفتار سیاسی دوخته و آن چه را که برای به دست آوردن قدرت و نگاهداشت آن ناگزیر است ...» (آشوری3، ص. 31-32) رسالۀ شهریار، با توجه به موضوع بحث، یعنی مناسبات قدرت، بویژه از «نظر شکل تازگی دارد». کافی است خواننده فصل نخست را از نظر بگذارند و آن را با یکی از رساله های پیش از او بسنجد : این فصل از چند سطر تجاوز نمی کند و کوتاه ترین فصل رساله است. به خلاف همۀ رساله های پیشین، ماکیاوللی قدرت را اصل دانسته، دربارۀ منشأ آن، که از مهم ترین مباحث رساله های سیاسی بود، بحثی نکرده، و بی هیچ مقدمه ای به بحث دربارۀ کسب قدرت و نگاه داشت آن پرداخته است. رسالۀ شهریار به لحاظ ظاهر آن هیچ نسبتی با سیاستنامه های پیشین ندارد و خواننده ای که چیزی دربارۀ اندیشۀ سیاسی بداند، با نخستین نگاه می تواند به «انقلاب» ماکیاوللی در اندیشۀ سیاسی پی ببرد. رسالۀ شهریار به لحاظ شکل با هیچ یک از سیاستنامه های سده های میانه، و حتی رساله های خطابی اومانیست های آغاز دورۀ نوزایش، که مطالعۀ چندانی دربارۀ آن ها صورت نگرفته است، از نوع رسالۀ اراسموس و گییوم بوده، نسبتی ندارد. در واقع، منطق قدرت در همۀ رسالۀ او جاری است و بدیهی است که بسط و ایضاح این منطق در سیاستنامه های سده های میانه ممکن نمی بود. کافی است خواننده نظری به یکی از بهترین نمونه های سیاستنامه های سده میانه، به عنوان مثال، دربارۀ پادشاهی اثر تماس قدیس، یا رساله دربارۀ پادشاهی اراسموس، بیاندازد. رساله با تعریف پادشاهی آغاز می شود که تالی اثبات خداوند در رساله های الهیات است، با بحثی دربارۀ خودکامگی ادامه پیدا می کند، آن گاه، با اشاره ای به وظایف پادشاه، به تفصیل شرحی دربارۀ اجر مادی و معنوی پادشاه می آورد و بحث را با مفاسد خودکامگی به پایان می برد. در این رساله ها هر بحثی با ارجاعی به مفهوم عدالت، به عنوان مفهوم بنیادین سیاستنامه نویسی، انجام می شود در حالی که ماکیاوللی هیچ جایی، از مفهوم عدالت بحثی نمی کند. وانگهی، رایزنی از مهم ترین مباحث سیاستنامه هاست، زیرا اصل بر این بود که پادشاه، که بیش از هر چیز باید مجری عدالت باشد، نیاز به دانشی دارد که خود او نمی داند و رایزنان پادشاه به عنوان عقل منفصل می توانند او را راهنمایی کنند، در حالی که ماکیاوللی از وزیر و رایزنان بحثی نمی کند. در نظر ماکیاوللی، آن چه او « ویرتو» می نامد، هنرهای مردانگی خود شاه، مهم ترین عامل به دست آوردن قدرت و نگاه داشت آن است. رسالۀ شهریار با بحثی دربارۀ انواع شهریاری ها و شیوۀ به دست آورن آن ها، که چنان که گفتم حتی به ده سطر نمی رسد، آغاز می شود و با مباحثی دربارۀ چگونگی نگاه داشت قدرت ادامه پیدا می کند، که یکی از مهم ترین مباحث آن مسئلۀ ارتش، جنگ افزارها و جنگ است. افزون بر این، در آغاز رساله، ماکیاوللی، برای این که از پیش راه را بر مفسرانی که شهریار را سیاستنامه خواهند فهمید، و آن را «کهن شیوه» ترجمه خواهند کرد، ببندد، می نویسد که کتاب خود را به صنایع ادبی و آرایه های کلامی نیاراسته است. به خلاف همۀ سیاستنامه ها، که به زبان نصیحت نوشته شده اند و رساله هایی ادبی هستند، شهریار رساله ای دربارۀ به دست آوردن قدرت و جنگ افزارهایی است که برای نگاه داشت آن ضروری است.

در دومین بند از همان دیباچه گفته شده است که ماکیاوللی « فرزند روزگارخویش» بود و اهمیت او نیز در آن است که قدرت آرمانی را توضیح نداده، بلکه «برای نخستین بار عمل و رفتار سیاسی را در پهنه ی واقعیت و نمود بی پرده یِ آن می نگرد و می خواهد آن را آن چنانکه هست فراچشم نهد.» بار دیگر، پس از نه سطر، تکرار می کند که روزگار ماکیاوللی اوج عصر نوزایش بود و او «از این جهت نیز فرزند روزگار خویش است، یعنی روزگار اوج نوزایش ...» (ص. 32) اگر نمایندگان مهم دورۀ نوزایش را اومانیست هایی مانند اراسموس و گییوم بوده بدانیم، در قلمرو اندیشۀ سیاسی، ماکیاوللی استثنایی است، نه قاعده، زیرا زمان او هنوز زمانۀ سیاستنامه نویسی بود که اومانیست ها صورتی نو به آن داده بودند. لوتر و اندکی پس از او ژان کلون نیز در اندیشۀ سیاسی به سیاستنامه نویسان نزدیک بوده اند. بیش از نیم سده پس از مرگ ماکیاوللی ژان بدن فرانسوی و نظریه پرداز حاکمیت، پیوندی با اندیشۀ نوآیین او برقرار کرد. موضوع در بند بعد نیز تکرار همان مطلب است با این بیان که «نوشته ها و گزارش های ماکیاوللی ... آئینۀ روزگار او نیز هست ...» یعنی تجزیۀ ایتالیا، زیرا ماکیاوللی شاهد صحنۀ «نظام قرون وسطایی دولتشهرها که ایتالیا را میان خود بخش کرده بودند»، بود. (ص. 33) نظام دولت شهرهای مستقل ایتالیا هر ایرادی که داشت، قرون وسطایی نبود. هیچ نویسنده ای چنین توصیفی از آن ها نکرده است؛ اگر ماکیاوللی فرزند زمانه ای بود که به گفتۀ مترجم «اوج دورۀ نوزایش» بود، معلوم نیست این اوج نوزایش در قرون وسطی ممکن شده بوده است؟ خواننده در نمی یابد که مترجم چگونه ماکیاوللی فرزند زمانۀ خود و رعیت دولت شهرهایی قرون وسطایی را به اوج دورۀ نوزایش ربط داده است؟ و دولت شهرهای قرون وسطایی چگونه به کانون نوزایش و اوج آن تبدیل شده اند؟ او اگر حتی مقدمۀ محمود محمود را از نظر گذرانده بود، می توانست بداند که فلورانس، زادگاه ماکیاوللی، چگونه دولت شهری بود و چه فاصله ای با قرون وسطی داشته است. خلاف گفتۀ مترجم، تاریخ نویسان جمهوری ونیز را «کارگاه تجدد» خوانده اند، و فلورانس ماکیاوللی نیز از دو سده پیش از زمان او یکی از مهم ترین کانون های تجربۀ سیاست جدید و نظریه پردازی دربارۀ آن بود – البته، اگر نخواهیم چیزی دربارۀ هنرها و ادبیات و ... بگوییم. خوانندۀ علاقه مند کافی است یکی از تاریخ های اندیشۀ سیاسی سده های پانزده و شانزدهم را از نظر بگذارند تا بداند که چنین کلی بافی هایی تا چه پایه ای بی معنا هستند.

در بند بعدی (ص. 34-35) بار دیگر آمده است که رسالۀ شهریار «دستورنامه یِ قدرت»، «رهیافت کلی به سیاست» و روش ماکیاوللی نیز «واقع نگری» است، اما هم چنان گفته نمی شود که قدرت از نظر ماکیاوللی چیست و در گسست از منطق سیاستنامه ها سرشت قدرت چگونه دگرگون شده است؟ چون موضوع رسالۀ ماکیاوللی را فهمیدیم، مترجم در بند بعدی به سبب بدنامی ماکیاوللی می پردازد ونام نویسندگانی را می آورد که از او تأثیر پذیرفته اند یا ردیه ای بر او نوشته اند، اما هیچ نامی از نویسندگان سیاسی، که نظرات ماکیاوللی را بسط داده اند، نمی آورد، گویی ژان بدن، تامس هابز، اسپینوزا، منتسکیو و روسو وامدار میراث فکری ماکیاوللی و هر یک فصلی از تاریخ اندیشۀ سیاسی نبوده اند. در صفحۀ 38 اشاره ای نیز به «اندیشه ورزان آلمانی» و «دانشورانی» آمده که «در پیشگاه وی سر فرود آوردند» و گویا پیشگام آنان فیشته بود که «در فصلی از کتاب نامدار خطاب به ملت آلمان به تحلیل ماکیاوللی پرداخت». (ص. 38) من پیشتر در نقدی بر چاپ نخست شهریار نوشته بودم که این سخن یکسره نادرست است، زیرا در آن کتاب حتی یک بار هم نام ماکیاوللی نیامده است. چون مترجم فارسی با این مطلب آشنایی نداشته و آن را از مقدمه نویس امریکایی ترجمۀ انگلیسی دو رسالۀ ماکیاوللی گرفته، به توضیح من بهایی نداده و مانند همۀ مقلدان گمان کرده است که مرجع او – بویژه اگر امریکایی باشد – خطا نمی کند. تکرار می کنم که مارک لرنر امریکایی، که گویا استاد فرهنگ و تمدن امریکایی بوده، در این باره چیزی نمی دانسته و اشتباه کرده است. نسخه ای از ترجمۀ انگلیسی آن کتاب فیشته در هر کتابخانه ای وجود دارد و می توان به آن مراجعه کرد. من در مقاله ای که بر ویراست نخست ترجمۀ آشوری نوشته بودم، توضیح داده ام که فیشته در کجا از ماکیاوللی بحث کرده است، و نشانه های کتاب شناختی آن را آورده بودم. در پایان دیباچه چند سطر نیز دربارۀ «دلیل سیاسی» (کذا! گویا به جای «مصلحت نظام» یا reason of State)، «سیاست واقع گرایی» و مقدمۀ مهرآمیز کامنف، «بولشویک قدیمی»، آمده که به حق بی معنا، سخت سطحی و از سنخ ملاحظاتی است که در درسنامۀ حمید عنایت آمده و من پیشتر به آن اشاره کردم. (ص. 38-38)

همۀ این مطالب در ویراست دوم نیز تکرار شده است، اما مترجم بر این ویراست جدید، افزون بر این که متن ترجمه را «کهن شیوه تر» کرده، یعنی درست خلاف آن چیزی عمل کرده است که در ماکیاوللی در آغاز رسالۀ شهریار دربارۀ شیوۀ نوشتن خود گفته بود، مقدمه ای نیز دربارۀ ترجمۀ مفهوم virtù افزوده است. من در بخش های بعدی ضمن توضیح اشتباه های اساسی ترجمه های فارسی در این باره نیز بحث خواهم کرد، اما آن چه شگفت انگیز می نماید، این اشارۀ مترجم است که گویا در نصیحت الملوک غزالی و مرصاد العباد نجم الدین رازی نیز «هنر» به همان معنای virtù در رسالۀ ماکیاوللی به کار رفته است. (آشوری3، ص. 17) گویا شاهد این معنا این عبارت غزالی است که نوشته است : «نبینی که چون از شهری صفت کنند که آباد است و مردم آن آسوده و راحت و از پادشاه خویش بی رنج، بدان که آن از هنر و نیکونیتی پادشاه است نه از رعیت.» و نیز این عبارت نجم الدین : «حکیمی گوید : هرکه هنر نورزد، به چه ارزد؟ و هرکه بی هنر بود، درخت بی بر بود ...» «هنر» ماکیاوللی در نزد حکیم نجم الدین عین بی هنری است، زیرا هنر ماکیاوللی آن نیروی مردانگی است که شهریار «به ضرب و زور آن بر بخت، که بانویی است، دست می یابد» و او نیز خود را «به چنین مردانی وامی گذارد». (واپسین عبارت فصل 25 از شهریار، آشوری، ص. 145) ماکیاوللی مفهوم ویرتو را در پیوند دیالکتیکی آن با بخت به کار می گیرد و اگر این پیوند فهمیده نشده باشد، آن دو مفهوم فهمیده نخواهد شد. این مباحث پیچیده را نمی توان با بحثی دربارۀ لغت ها، و بویژه با نفهمیدن معنای آن چه غزالی و نجم الدین رازی نوشته اند، فهمید. کوشش برای فهمیدن معنای اندیشۀ سیاسی ماکیاوللی با لغت های غزالی و نجم الدین – البته بدون فهم مطلب آنان – نسبتی با جمع میان دولت شهرهای قرون وسطایی و اوج دورۀ نوزایش دارد و از معجزات دانش ایرانی است. برعکس، نخست باید معنای اندیشۀ سیاسی ماکیاوللی را فهمید. «انقلاب» ماکیاوللی با گسستی از مبنای حکیمِ نجم الدین، که همان مبنای الهیات مسیحی است، ممکن شده است. مترجمی که تصوری از مبانی اندیشۀ ماکیاوللی نداشته باشد، با پای چوبین لغت هایی که نمی فهمد از کنار جوهر اندیشه می گذرد. لغت بازی تنها یکی از وجوه و از نمودهای نفهمیدن مترجم ایرانی است؛ مشکل اصلی نفهمیدن اندیشه است و، چنان که خواهم گفت، مترجم ایرانی نمی داند متنی را که ترجمه می کند نمی فهمد!



توضیح : ترجمۀ سومی نیز از رسالۀ شهریار به فارسی با نشانه های کتاب شناختی زیر در دست است. شهریار، ترجمۀ احمد زرکش، تهران، نشر پژواک 1389.



[1]  نشانه های کتابشناختی آن دو چاپ نخست چنین است : ماکیاولی، شهریار، ترجمه محمود محمود، تهران، بنگاه آذر 1311؛ چاپ دوم، تهران، بنگاه آذر 1324. ارجاعات من از همین چاپ دوم گرفته شده است.

[2] ترجمۀ شهریار آشوری نخست در سال 1366 انتشار پیدا کرد. آن گاه همین ویراست نخست با حروف چینی جدیدی در سال 1374 به چاپ مجدد رسید. ویراست دومی از آن رساله نیز در سال 1375 منتشر شد. من ارجاع به چاپ دوم ویراست اول را با علامت (آشوری2) و ویراست دوم را با علامت (آشوری3) مشخص کرده ام.

 نگاشته شده  سه شنبه نهم اسفند 1390
ساعت 11:53    | |